باشگاه خبرنگاران جوان – بلوغ یکی از مهم‌ترین مراحل رشد انسان است که در آن مجموعه‌ای از تغییرات جسمی، هورمونی، روانی و اجتماعی به‌صورت هماهنگ رخ می‌دهد. این فرآیند در حالت طبیعی باید در بازه‌ی سنی مشخصی آغاز شود تا کودک فرصت کافی برای رشد عاطفی، شناختی و بدنی پیش از ورود به این مرحله را داشته باشد. با این حال، در سال‌های اخیر پژوهش‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که شیوع بلوغ زودرس در کودکان رو به افزایش است؛

پدیده‌ای که نه‌تنها به رشد جسمی سرعت می‌بخشد، بلکه ممکن است آثار بلندمدتی بر سلامت روان، رفتار و هویت‌یابی نوجوان و بالطبع نسل آینده بر جای بگذارد. بسیاری از عوامل محیطی، تغذیه‌ای، روانی و سبک زندگی در تسریع این فرآیند نقش دارند؛ عواملی که خوشبختانه بخش بزرگی از آن‌ها قابل مدیریت‌اند. به همین دلیل شناخت زمینه‌های ایجاد بلوغ زودرس و به‌کارگیری راهکارهای علمی برای پیشگیری از آن، یکی از مسئولیت‌های مهم والدین و مربیان محسوب می‌شود.

بلوغ زودرس (Precocious puberty) به شروع تغییرات جسمی و هورمونی مرتبط با بلوغ در سنی زودتر از زمان طبیعی گفته می‌شود؛ معمولاً در دختران قبل از ۸ سالگی و در پسران قبل از ۹ سالگی. این پدیده می‌تواند اثرات فیزیکی، روانی و اجتماعی عمیقی بر کودک داشته باشد.

 بلوغ به‌وسیلهٔ محور هیپوتالاموس–هیپوفیز–گناد (HPG axis) کنترل می‌شود. این محور یک زنجیره ارتباطی بین مغز و غدد جنسی است که باعث می‌شود بدن وارد مرحله بلوغ شود.  در بلوغ زودرس، این سیستم زودتر از موعد فعال شده و منجر به تولید هورمون‌های جنسی مثل استروژن و تستوسترون می‌شود.

عواملی که زمان بلوغ را تحت تأثیر قرار می‌دهند

۱. وزن و BMI بالا

شواهد علمی متعدد نشان می‌دهند که شاخص توده بدنی (BMI) بالا و چاقی دوران کودکی با شروع زودتر بلوغ مرتبط است. افزایش BMI می‌تواند باعث افزایش سطح هورمون‌های چربی‌محور مثل لیپتین شود، که ممکن است شروع بلوغ را تسریع کند.

راه پیشگیری:

. فعالیت بدنی منظم باعث حفظ وزن سالم و کاهش خطر چاقی می‌شود، که یک عامل کلیدی در پیشگیری از بلوغ زودرس است.
. تشویق کودک به بازی‌های فعال، ورزش تیمی یا پیاده‌روی روزانه می‌تواند به حفظ BMI سالم کمک کند.
. رژیم غذایی سالم با مصرف مناسب میوه، سبزیجات، پروتئین و محدود کردن غذاهای فرآوری شده و پرکالری می‌تواند به کنترل وزن کمک کند.
. اجتناب از مواد با ترکیبات هورمونی مصنوعی در غذاها، از جمله برخی مواد غذایی بسیار فرآوری شده یا ظروف پلاستیکی حاوی مواد شیمیایی مضر در برخی شرایط توصیه می‌شود. البته باید توجه کرد که شواهد علمی قوی در مورد تأثیر مستقیم این ترکیبات محدود است و تحقیقات بیشتری لازم است.
کودکانی که پیش از همسالان خود دچار تغییرات بدنی می‌شوند، معمولاً احساس تفاوت و ناهماهنگی بیشتری با هم‌گروهی‌هایشان تجربه می‌کنند و این احساس می‌تواند زمینه‌ساز اضطراب و حتی افسردگی در سنین پایین شود.

۲. استرس‌های روانی و محیطی

تحقیقات نشان داده‌اند که قرارگیری در شرایط استرس‌زا در اوایل کودکی از جمله خشونت خانوادگی یا سوء استفاده، ممکن است باعث تحریک فرآیند بلوغ شود. به عبارت دیگر، وقتی کودک با خطرات روانی مواجه می‌شود، ممکن است بدن به صورت غریزی وارد مرحلهٔ بلوغ زودرس شود.

راه پیشگیری:

کاهش استرس‌های خانوادگی، حفظ آرامش در محیط خانه، بهبود روابط کودک–والدین و ترویج احساس امنیت، می‌تواند به کاهش «نشانه‌های خطر روانی» کمک کند.
پشتیبانی عاطفی، گوش دادن به نگرانی‌های کودک و تشویق او به بیان احساسات می‌تواند به کاهش استرس کودکان کمک کند.

۳. ژنتیک و سابقه خانوادگی

عوامل ژنتیکی نقش مهمی در تعیین زمان بلوغ دارند، اما مطالعات اخیر نشان داده‌اند که این عوامل غالباً اثر خود را از طریق تأثیر بر وزن و شیوهٔ زندگی اعمال می‌کنند، نه اینکه به طور مستقیم زمان بلوغ را تعیین کنند.

۴. سبک زندگی و محیط

کم‌تحرکی و افزایش زمان استفاده از وسایل الکترونیکی با افزایش وزن و خطر چاقی مرتبط هستند. این سبک زندگی می‌تواند به شروع زودهنگام بلوغ کمک کند.

 اختلال خواب و کاهش ترشح ملاتونین (هورمون تنظیم‌کننده چرخهٔ خواب) ممکن است با شروع زودتر بلوغ مرتبط باشد، اگرچه مکانیسم دقیق آن هنوز در حال پژوهش است.

راه پیشگیری:

. کاهش زمان صرف شده در مقابل تلویزیون و دستگاه‌های دیجیتال نیز تأثیر مثبت دارد.
. داشتن یک روتین ثابت خواب و فراهم کردن محیط مناسب خواب (بدون استرس، نور کم، و ساعات مناسب خواب و بیداری) به حفظ سطح مناسب ملاتونین (هورمون تنظیم‌کننده خواب که به تأخیر انداختن بلوغ کمک می‌کند) کمک می‌کند.
. جلوگیری از استرس و افزایش کیفیت خواب می‌تواند یکی از راهکارهای غیر مستقیم جلوگیری از تحریک زودهنگام بلوغ باشد.

ابعاد روان‌شناختی و پیامدهای هیجانی بلوغ زودرس

مطالعات روان‌شناختی نشان می‌دهند که بلوغ زودرس می‌تواند فشار عاطفی و اجتماعی زیادی بر کودک وارد کند. برای مثال، سایت علمی Frontiers in Endocrinology گزارش می‌دهد کودکانی که پیش از همسالان خود دچار تغییرات بدنی می‌شوند، معمولاً احساس تفاوت و ناهماهنگی بیشتری با هم‌گروهی‌هایشان تجربه می‌کنند و این احساس می‌تواند زمینه‌ساز اضطراب و حتی افسردگی در سنین پایین شود. همین پژوهش توضیح می‌دهد که کودکان در این شرایط ممکن است رفتارهای تکانشی‌تری نشان دهند یا در معرض کاهش عزت‌نفس قرار بگیرند، چون هنوز از نظر شناختی آمادگی مدیریت این تغییرات را ندارند ولی از نظر فیزیکی وارد مرحله‌ای شده‌اند که انتظارات اجتماعی از آنها افزایش می‌یابد.

 همچنین مقالات منتشرشده در پایگاه PubMed تأکید می‌کند که این فشار روانی اگر با حمایت والدین و محیط آرام همراه نباشد، احتمال درگیر شدن کودک با رفتارهای پرخطر یا مشکلات سازگاری را بالا می‌برد. به همین دلیل روان‌شناسان توصیه می‌کنند والدین در کنار مراقبت‌های جسمانی مثل وزن، خواب و فعالیت بدنی، به‌طور جدی حمایت عاطفی، گفت‌وگوی باز، و ایجاد امنیت روانی را در خانه تقویت کنند تا کودک بتواند این مرحله را بدون آسیب عبور دهد.

منبع: خبر آنلاین