باشگاه خبرنگاران جوان – حاج مرتضی هر صبح عادت داشت پنجره کوچک خانه‌اش را باز کند و چند دقیقه‌ای به صدای رفت‌وآمد خیابان گوش دهد. اما این روزها، پرده را که کنار می‌زند، فقط دیوار ضخیمی از غبار و دود مقابلش می‌ایستد. هوای سرد آمیخته با بوی تیز آلودگی، گلویش را می‌سوزاند و سرفه‌ای خشک از سینه‌اش بالا می‌آید.او این روزها ذهنش کندتر از همیشه کار می‌کند. به یاد نمی‌آورد آخرین‌باری که بدون درد و سرگیجه از پله‌ها پایین رفته کی بود. حتی حوصله تلفن جواب دادن ندارد. خودش نمی‌داند این بی‌حوصلگی از کجاست اما حس می‌کند انگار هوای آلوده‌ای که در ریه‌هایش می‌نشیند، راهش را به دل و فکرش باز کرده و مثل غبار، روی همه‌چیز یک لایه بی‌رمقی نشانده است.

بر اساس مقاله منتشره در دفتر محیط‌زیست اروپا (EEA) و ScienceDirect و وبلاگ انجمن روان‌پزشکی آمریکا (APA)، آلودگی هوا برای جمعیت سالمندان خطرات بسیاری دارد. در این مطلب سعی بر این داریم مکانیسم‌های زیست‌شناختی محتمل، شواهد اپیدمیولوژیک و راهکارهای محافظتی برای سالمندان را به زبان قابل‌فهم برای عموم توضیح دهیم.

آلودگی هوا چیزی فراتر از مشکلات تنفسی برای سالمندان

سال‌ها تصور می‌شد که اثرات آلودگی هوا محدود به ریه‌ها و قلب است، اما شواهد جدید نشان می‌دهد، ذرات معلق ریز و گازهای ترافیکی می‌توانند مسیر خود را تا مغز باز کنند. تماس طولانی‌مدت سالمندان با این آلاینده‌ها می‌تواند با افزایش خطر افسردگی، اضطراب و کاهش عملکرد شناختی در سالمندان مرتبط باشد.

سالمندانی که به‌طور مداوم در معرض PM2.5 و NO₂ هستند، بیشتر دچار کاهش تمرکز، اختلال حافظه و نوسان‌های خلقی می‌شوند. این یافته‌ها نشان می‌دهد که اثرات روانی آلودگی هوا حتی در سطح خفیف می‌تواند کیفیت زندگی سالمندان را به‌طور محسوس کاهش دهد. این اثرات می‌توانند رفتار اجتماعی سالمندان را تحت تأثیر قرار داده، کاهش میل به بیرون رفتن، انزوای اجتماعی و کاهش فعالیت‌های روزمره را در پی داشته باشد.

مکانیسم‌های زیستی اثرات روانی آلودگی بر سالمندان

ذرات ریز می‌توانند از طریق جریان خون یا اعصاب بویایی وارد مغز شده و فرآیندهایی مثل التهاب سیستمیک و استرس اکسیداتیو را فعال کنند. این فرآیندها می‌توانند مسیرهای عصبی را تغییر داده و بر عملکرد حافظه، تمرکز و خلق‌وخو اثر بگذارند. در سالمندان، مغزی که به‌طور طبیعی حساس‌تر و آسیب‌پذیرتر است، این اثرات می‌تواند باعث افزایش افسردگی، اضطراب و حتی تشدید علائم زوال شناختی شود. علاوه بر این، تحقیقات نشان می‌دهند که تماس مزمن با آلاینده‌ها می‌تواند پاسخ‌های شناختی و عاطفی را کند کرده و انعطاف ذهنی را کاهش دهد.

تجربه شخصی سالمندان در روزهای آلوده

برای سالمندانی مانند حاج مرتضی، اثرات آلودگی هوا ملموس و روزمره است. روزهایی که هوا سنگین و خاکستری است، حتی قدم زدن کوتاه تا سر کوچه نیز دشوار می‌شود. ذهن او پر از فراموشی‌های لحظه‌ای است و خلقش گاهی بی‌دلیل پایین می‌آید. دیگر خبری از انرژی و نشاط گذشته نیست، صحبت با دوستان یا پاسخ به تماس تلفنی، حالش را خسته می‌کند. حتی فعالیت‌های ساده‌ای که قبلاً بخشی از زندگی روزمره او بودند، حالا به چالشی برای ذهن و جسم تبدیل شده‌اند. این تجربه‌ها نمونه‌ای از تأثیرات روانی آلودگی بر سالمندان است که پژوهش‌های علمی نیز آن را تأیید می‌کنند.

آلودگی هوا و افزایش ریسک زوال شناختی

سالمندان در معرض افزایش ریسک زوال شناختی و دمانس قرار دارند. تماس مزمن با PM2.5 و NO₂ می‌تواند فرآیندهای التهابی در مغز را تحریک کرده و به تخریب سلول‌های عصبی منجر شود. این یافته‌ها به خانواده‌ها و مراقبین هشدار می‌دهد که کاهش قرارگیری سالمندان در محیط‌های آلوده، می‌تواند نقش مهمی در پیشگیری از افت شناختی و تقویت حافظه داشته باشد. حتی مداخلات ساده، مانند ورزش سبک داخل منزل یا تمرین‌های ذهنی، می‌تواند اثرات مخرب را کاهش دهد.

پیامدهای اجتماعی و روانی

هوای آلوده محدودیت‌های روزمره را برای سالمندان افزایش می‌دهد. سالمندان کم‌درآمد یا ساکن مناطق آلوده تر، به‌طور نامتناسبی آسیب‌پذیرتر هستند. کاهش فعالیت‌های اجتماعی و انزوا می‌تواند حس تنهایی و افسردگی را تشدید کند.

APA توصیه می‌کند که مراقبین و خانواده‌ها باید هوشیار به تغییرات خلقی و شناختی سالمندان بوده و در صورت مشاهده هر گونه نشانه افسردگی یا اضطراب، مشاوره تخصصی دریافت کنند.

اقدامات فوری خانواده‌ها و مراکز مراقبت

کارشناسان توصیه می‌کنند خانواده ها برای مراقبت از سالمندان هود اقدامات زیر را انجام دهند:

پیگیری روزانه شاخص کیفیت هوا و محدود کردن فعالیت‌های بیرون از خانه در روزهای آلوده.

استفاده از دستگاه‌های تصفیه هوا با فیلتر در خانه، به ویژه در اتاق خواب و فضاهای نشیمن.

ورزش سبک و تمرین‌های ذهنی داخل منزل برای تقویت مغز و کاهش اثرات منفی.

تغذیه سالم و خواب منظم برای حمایت از سلامت جسمی و روانی.

در سطح کلان، سیاست‌گذاران می‌توانند با کاهش منابع آلاینده، توسعه حمل‌ونقل پاک و بهبود تهویه شهری، شرایط بهتری برای سالمندان ایجاد کنند. آلودگی هوا تنها یک تهدید فیزیکی نیست بلکه تهدیدی جدی برای سلامت روان و شناخت سالمندان است.

شواهد علمی نشان می‌دهد که حتی تماس کوتاه‌مدت با آلاینده‌ها می‌تواند بر خلق‌وخو، حافظه و فعالیت‌های روزمره سالمندان تأثیر بگذارد. توجه به این گروه و اجرای سیاست‌های مؤثر محیطی و مراقبتی، می‌تواند فرصتی برای بازگرداندن آرامش و کیفیت زندگی به روزهای آینده آنها باشد.

منبع: ایرنا